Με την ευκαιρία των έργων συντήρησης, θα πούμε δυό λόγια για την Ιστορία και τη
σπουδαιότητα του σημαντικού αυτού εκκλησιαστικού θησαυρού, που διασώζει ένα
κεφάλαιο Σιφνέικης μοναδικότητας, τον οποίο, επειδή τον υποτιμούμε και τον αγνοούμε,
συνεχώς αφανίζεται.
Τα Γουρνιά, που ενώνουν τον Άη-Λούκα με το Πάνω-Πετάλι, εδώ και 325 χρόνια, στέκουν
ως φάρος πίστης, στην υπηρεσία της ορθόδοξης πνευματικότητας και της Σιφνέικης
χριστιανοσύνης.
Βρισκόμαστε σε μιά δίκλιτη ή δίκοχη ή διμάρτυρη ή δισυπόστατη εκκλησία επιπεδόστεγη,
βασιλικού ρυθμού. Μέχρι το 1818 ήταν μόνη η Παναγία, που γιόρταζε το
Δεκαπενταύγουστο, δηλ. στην Κοίμηση και Μετάσταση της Θεοτόκου ή στο «Άγιο
Δεκαπέντε», όπως τόλεγε ο παπά-Γιάννης ο Δεπάστας, την ευχή του νάχομε. Γιαυτό, στις
πρώτες γραπτές πηγές, το 1774, αναφέρεται ως «Παναγιά της Κοίμησης στα Γουρνιά».
Το 1818 ο Ιερομόναχος Δευτεραίος πρόσθεσε τον Άη-Νικόλα, ύστερα από θαυματουργικές
διασώσεις ναυαγών και κατόπιν επανειλημμένων εμφανίσεων του Αγίου των Θαλασσινών
στο ενύπνιο του Δευτεραίου. ‘Ετσι, η Παναγιά τα Γουρνιά γίνεται συγκάτοικος με τον Άγιο
προστάτη των Ναυτικών μας ή «σύνοικος», όπως τόγραψε ο Φώτης Κόντογλου, όταν ήρθε
στη Σίφνο, φιλοξενούμενος του Θεοδόση Σπεράντσα.
Σχετικά ήταν τα -3- κρεμαστά καραβάκια, ως αφιερώματα-τάματα. Ευτυχώς, το ένα
διατηρείται μέχρι σήμερα, για να μάς θυμίζει την ευγνωμοσύνη των διασωθέντων, καθώς
να θυμίζει κυρίως τη δική μας στάση σε κάθε θαυματουργική επέμβαση του Θεού, της
Παναγίας, των Αγίων και των Αγγέλων στη βιοτή μας.
Εδώ βρίσκεται και το Πηγάδι του Δευτεραίου. Η Σιφνέικη λαϊκή μούσα τό αποθανάτισε με
τα γνωστά στιχάκια-«πηγαδοτράγουδα» :
– Του Δευτεραίου το νερό είναι γλυκό περίσσεια,
Κάνει τις νιές σα λεμονιές, τους νιούς σαν κυπαρίσσια! Και
– Του Δευτεραίου τα νερά έχουν περίσσια χάρη,
Κρύβουν δικά τους μυστικά, σέ βγάζουν παλληκάρι!
¨Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι στο Άγιο Βήμα διατηρείται φιάλη με νερό αγιασμού από το
1913!!! Δηλαδή έχομε στα Γουρνιά αγιασμό -110- χρονώ. Η ανακάλυψη οφείλεται στον
αείμνηστο π. Φιλάρετο Απ. Βιτάλη, όταν το τελευταίο Σάββατο του Ιουλίου του 1986
συλλειτουργούσε με τον παπά-Γιάννη Γ. Ψαραύτη.
Η ονομασία «Γουρνιά», που πέρα από το Προσκύνημα, χαρακτηρίζει τη γειτονιά του
Γεφυριού, προέρχεται από τις κοινόχρηστες πέτρινες ή βράχινες γούρνες, πούχαν
σχηματιστεί ή διαμορφωθεί στο διπλανό χείμαρρο, όπου έπλεναν τα ρούχα και τα υφαντά
τους οι γειτόνισες, Άη-Λουκιανές και Πάνω-Πεταλιανές.
Στις γούρνες αυτές οι νοικοκυρές που συναντιόντουσαν, δεν έπλεναν μόνον, αλλά
συζητούσαν και μάθαιναν τα νέα. Συχνά τύχαινε να καταλήγουν σε καυγάδες, όταν
διαφωνούσαν για τη σειρά στη μπουγάδα τους. Μπορούσαν έτσι νάχουν μιά πλούσια, όσο
και ενδιαφέρουσα, κοινωνική ζωή. Σήμερα πια, διακρίνομε μόνο τα ίχνη από τις γούρνες
και τα φυσικά κοιλώματα στην όχθη του παρακείμενου ρέματος.
Επιστρέφομε για λίγο στις πρώτες δεκαετίες του Ιερού Οίκου. Στις 21 Απριλίου 1843
πεθαίνει ο επί -46- έτη Μητροπολίτης Σίφνου-Μήλου -Κιμώλου, Καλλίνικος Ηλιάδης. Με το
θάνατό του καταργείται η Μητρόπολη Σίφνου, γνωστή με το όνομα «Σιφνομήλου». Μέχρι
τότε τα Γουρνιά είναι ένας από τους -11- ενοριακούς του νησιού μας και ένας από -5-
ενοριακούς ναούς μόνο του Αρτεμώνα. Οι -5- ενορίες του Αρτεμώνα το 1843 είναι: η
Παναγία η Κόχη, ο Άη-Κωνσταντίνος στην πλατεία, οι Ταξιάρχες στον Άη-Λούκα, η Παναγία
στα Γουρνιά και ο Άη-Γιάννης στο Πάνω-Πετάλι.
Αξιοσημείωτο εδώ είναι ότι στις -5- ενορίες του Αρτεμώνα εκκλησιάζονται, βάσει
φορολογικών κωδίκων, -486- οικογένειες. Προσοχή! ‘Όχι -486- ενορίτες, αλλά -486-
οικογένειες. Που σημαίνει 500 τουλάχιστον εκκλησιαζόμενοιΧ5 ενορίες=2.500 πιστοί
τουλάχιστον, μόνο στις 5 αυτές ενορίες!!! Ακόμα παλαιότερα, το έτος 1835, μόνον ο
Αρτεμώνας έχει 10 ενορίες, ενώ το 1828 το νησί μας κατέχει το μέγιστο αριθμό, που
ανέρχεται σε 43 ενορίες με 44 ιερωμένους!.
Αξιόλογος Αγιογράφος της εποχής και Ιερομόναχος στα Γουρνιά είναι ο Αγάπιος Ναδάλης
[1750 – 1829]. Κατέχει τον ιερατικό ή εκκλησιαστικό τίτλο [προς Θεού, όχι θρησκευτικό],
του Δευτερεύοντα. Δηλ.του δεύτερου, μετά τον Πρωτόπαπα ή Πρωθιερέα στην εφημεριακή
ιεραρχία του νησιού μας. Στη Σιφνέικη γλώσσα μας, μιά νησιώτικη διάλεκτο, που συνεχώς
εξελίσσεται, όπως κάθετί πούχει μέσα του σφρίγος, ο Δευτερεύων έγινε Δευτεραίος. Είναι ο
ίδιος που πριν 205 χρόνια έκανε τον Άη-Νικόλα συγκάτοικο της Παναγίας, όπως προείπαμε.
Σήμερα ο τίτλος του Δευτερεύοντα διατηρείται μόνο στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της
Κωνσταντινούπολης.
Σχετική παραμένει, ευτυχώς, η επιγραφή στην Αγία Πρόθεση: «Μνήσθητι, Κύριε, Αγαπίου
Ιερομονάχου και Δευτερεύοντος Σίφνου, του κτίτορος της Εκκλησίας ταύτης-12 Ιουλίου
1818». Επειδή αναφέρομε το έτος 1818, να προσθέσομε ότι της ίδιας χρονολογίας είναι και
ο μαρμάρινος δικέφαλος αετός, καθώς και το ξυλόγλυπτο Τέμπλο.
Η Εκκλησία στα Γουρνιά χτίστηκε πολύ πριν από το 1774, χρονιά που ανακαινίστηκε και
ξεκίνησε να λειτουργεί ως ενοριακός ναός. Διακοσμήθηκε από το 1818 μέχρι το 1832 με
αγιογραφικά θέματα πάνω στους τοίχους και στα τόξα. Τα έργα αυτά ονομάζονται σήμερα
νωπογραφίες.
Τα έργα του Δευτεραίου δεν ιστορούνται μόνο σε τοίχους Ιερών Ναών, αλλά και σε εικόνες
του Τέμπλου και σε Προσκυνητάρια, καθώς και σε φορητές εικόνες.Πέρα από τα Γουρνιά,
Αγιογραφίες του συναντάμε και σε άλλους ναούς, όπως στην Αγγελόκτιστη, στην Κιτριανή,
στον Άη-Αντίπα, στη διμάρτυρη εκκλησιά των Αγίων Σώστη και Φανουρίου στο Σταυρί,
στους Ταξιάρχες της Σκάφης. Αλλά και εκτός Σίφνου, σε Κίμωλο, Σίκινο και Φολέγανδρο.
Αξιόλογες φορητές Εικόνες του σώζονται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο στην Αθήνα.
Οι εικονογραφίες του Αγάπιου στα Γουρνιά ιστορούνται την εικοσαετία 1808 – 1828, όπως
αναγράφεται στα σωζόμενα έργα του. Διατηρούσε στη Σίφνο Εργαστήριο Αγιογραφίας μαζί
με τον ανηψιό και μαθητή του Αβράμιου Μαγκανάρη, σύμφωνα με έγγραφο του 1826.
Οι εικονογραφήσεις στα Γουρνιά παρουσιάζουν ενδιαφέρον και για τη λαϊκή τους σύνθεση
ή τεχνοτροπία, και για τις επιγραφές σε ρέουσα γλώσσα. Κύριο θέμα του είναι «Ο τροχός
της ζωής» και «Ο μάταιος χρόνος του βίου», που αποτελεί αλληγορική παράσταση με 2
Αγγέλους να περιστρέφουν τον τροχό της ζωής και που θυμίζει το δίστιχο από παλιά
Σιφνέικα Κάλαντα:
Στα γυρίσματα των χρόνων // και στον κύκλο των αιώνων.
Αγαπημένο επίσης θέμα είναι «Οι 7 ηλικίες του ανθρώπου», όπου διακρίνομε τον άνθρωπο
στον κύκλο της ζωής, από 7 χρονώ παιδί μέχρι 75 χρονώ γέρο, καθώς και «Ο ετοιμοθάνατος
που παραδίνεται κατασπαρασσόμενος από τα δόντια του χάρου» με τη μορφή θαλάσσιου
κήτους. Δυστυχώς, οι μοναδικές νωπογραφίες εδώ αφανίζονται από την υγρασία.
Επίσης, όλος ο χώρος του ναού στα Γουρνιά, μαζί με το διπλό παμπάλαιο Τέμπλο, κοσμείται
από σπουδαιότατες Εικόνες, όπως «Η Β΄ Παρουσία», ‘Ο Άγιος Χαράλαμπος», «Ο
Παντοκράτορας»« Ο Άγιος Χαράλαμπος», «Ο Παντοκράτορας», καθώς και η σπανιότατη
«Θυσία του Αβραάμ» στο παλαιό Προσκυνητάρι.
Αξίζει να πούμε δυό λόγια για τη σειρά των 24 Εικόνων με τα 24 θέματα από τη ζωή της
Υπεραγίας Θεοτόκου: Από τη Γέννησή Της μέχρι και την Κοίμηση και τη Μετάστασή Της
στον ουρανό, στα δεξιά του Υιού Της. Το σύνολο αυτό είναι γνωστό με το θεολογικό όρο
«Οι 24 Οίκοι της Θεοτόκου». Δυστυχώς έχουν αφαιρεθεί από τις θέσεις τους. Σήμερα πλέον
έχουν μείνει μόνον οι -4-, προφανώς για να μήν προκαλεί ή να μην γίνεται αντιληπτό το
ανοσιούργημα. Άς μάς κρίνει όλους ο Θεός μέσα στην Άπειρη Δικαιοσύνη Του.
Τονίζομε με την ευκαιρία, ότι η σειρά αυτή αποτελούσε ανοιχτό βιβλίο για τους προγόνους
μας, που διδάσκονταν το βίο της Παναγίας Μητέρας του Χριστού από τις συγκεκριμένες
Εικόνες. Γιαυτό, οι προηγούμενες γενιές ονόμαζαν τις Ιερές Εικόνες, «τα βιβλία των
αγραμμάτων».
Κλείνοντας, δεν μπορούμε να γνωρίζομε τί απ΄ όλα τούτα ενδιαφέρουν τον καθένα σας. Άς
τό δούμε ως μία φανέρωση των δρόμων που ανοίγει για χάρη μας ο Θεός-Πατέρας, άλλη
μία ευκαιρία μέσα στα μυστικά περάσματα που προσφέρει η Πρόνοια της Παναγιάς τα
Γουρνιά και του Άη-Νικόλα σε μάς, τα παιδιά τους, για να συναντούμε το Χριστό ως
Σωτήρα και Λυτρωτή και να λαβαίνομε την Ευλογία Του για το υπόλοιπο της ζήσης μας.
Όλοι μας απόψε ανάψαμε ένα κεράκι. Το κερί της πίστης μας, που μαλακώνει για να
ανταποκρίνεται στο Φώς. Ίσως έτσι θέλει η Παναγία τα Γουρνιά και τη δική μας ψυχή:
Χρυσοκέρινη, να ζεσταίνεται δίπλα στο Φώς της Θείας Αγάπης Της.- Αμήν !!!.
Γιώργος Νίκου Θεοδώρου.
