Το πανηγύρι των Τριών Ιεραρχών στο Μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου καθιερώθηκε να τελείται κατά το πατροπαράδοτο έθιμο του «Πανηγυρά» στη Σίφνο από το δάσκαλο Αντώνη Τρούλλο, διευθυντή στο Δημοτικό Σχολείο του Κάτω Πεταλιού (1954-1974). Σύμφωνα με την σύζυγό του, κ. Ελένη Τρούλλου, το πανηγύρι καθιερώθηκε το 1962 ή 1963 και τελούνταν εναλλάξ κάθε χρόνο και από άλλο Σχολείο (Κάστρου, Κάτω Πεταλιού, Απολλωνίας, Αρτεμώνα, Καμαρών, Γυμνάσιο). Φέτος, για πρώτη φορά θα πανηγυρίσει το ΕΠΑΛ Σίφνου.
Η αιτία για την καθιέρωση του εορτασμού στο συγκεκριμένο χώρο δεν είναι απλώς η αφιέρωση του ναού στον έναν από τους Τρεις Ιεράρχες, στον Ιωάννη το Χρυσόστομο. Περισσότερο συνδέεται με την ιστορία του μοναστηριού, το οποίο υπήρξε κέντρο Παιδείας και Ορθοδοξίας από το 17ο αιώνα και καταργήθηκε βίαια με βασιλικό διάταγμα του Όθωνα, (μαζί με τις μονές του Ιωάννου του Θεολόγου «Μογκού» και της Παναγίας του Βουνού), στα 1834. Την περίοδο αυτή είχε 35 μοναχές. Στο καθολικό υπήρχε, σύμφωνα με την παράδοση, η χρονολογία 1818, όμως η ίδρυση της μονής ανάγεται σε χρόνους πριν το 1650. Σύμφωνα με κείμενο του 1836, η μονή διέθετε 41 κτίσματα φρουριακής μορφής, τα οποία κατέπεσαν. Στην περιοχή, επίσης, λειτούργησαν άλλοτε και τρία αγγειοπλαστεία.
Στα «Τοπωνύμια» του Μ.Φιλιππάκη αναφέρεται ότι στα 1653 δημιουργήθηκε εδώ το πρώτο πνευματικό κέντρο του νησιού, η Σχολή «Φυτειά». Τον ίδιο χρόνο συστάθηκε στη μονή η πρώτη ελληνική «Φιλική Εταιρία», όπως πληροφορεί θρυλούμενο χάραγμα σε πέτρα στον τοίχο ενός ερειπωμένου κελλιού του Μοναστηριού, που φέρει τη χρονολογία 1653. Η σχολή λειτούργησε ως το 1670 και το 1671 έγινε γυναικείο μοναστήρι.
Η Σχολή του Παναγίου Τάφου ή Παιδευτήριον του Αρχιπελάγους (σκίτσο Σ.Πολενάκη)
Αργότερα, το 1687, το τοπωνύμιο «Φοιτιά» δόθηκε στη «Σχολή του Παναγίου Τάφου», αλλιώς γνωστή ως «Παιδευτήριον του Αρχιπελάγους», που ιδρύθηκε στο μετόχι του Παναγίου Τάφου στη Σίφνο, στο χωριό Κάστρο (στις «δίδυμες» εκκλησίες του Αγίου Στεφάνου και του Αγίου Ιωάννη του Καλυβίτη στην είσοδο του χωριού). Η σχολή περιελάμβανε και οικοτροφείο για τους μαθητές, οι οποίοι έφτασαν τους 300, αλλά και τους δασκάλους. Τα μαθήματα που διδάσκονταν ήταν η Γραμματική, η Ποιητική, η Ρητορική, η Φιλοσοφία, τα Μαθηματικά και η Θεολογία. Πενήντα από τους μαθητές της σχολής αυτής, με αρχηγό τον Φιλικό Νικόλαο Χρυσόγελο, κήρυξαν την επανάσταση στη Σίφνο και μετέβησαν στην Πελοπόννησο ενισχύοντας τον αγώνα. Η σχολή αυτή διατηρήθηκε ως το 1832-33, όταν τα κτίσματά της γκρεμίστηκαν. Το προσωπικό, οι μαθητές και η βιβλιοθήκη μεταφέρθηκαν πάλι στη Μονή του Χρυσοστόμου.
Έτσι, στο μοναστήρι κατά την περίοδο 1834-1854 στεγάστηκε η «Ελληνική Σχολή» ή «Ελληνομουσείον» της Σίφνου, σπουδαίο κέντρο παιδείας και αυτή. Όμως και τα κτίσματα του Χρυσοστόμου καταπέσανε το 1854 και η σχολή διαλύθηκε. Μέρος της αξιόλογης βιβλιοθήκης μεταφέρθηκε τότε στην αίθουσα του νεοκτισμένου σχολείου του Αγίου Αρτεμίου και από εκεί, όταν το 1936 δημιουργήθηκε το σχολείο στις Αράδες, μεταφέρθηκαν εκεί. Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ των βιβλίων σώζεται η πρώτη έντυπη έκδοση στα ελληνικά των εννέα κωμωδιών του Αριστοφάνη που έγινε το 1498 από τον Άλδο Μανούτιο. Υπάρχουν επίσης δύο έντυπα του 16ου αιώνα, πέντε έντυπα του 17ου και είκοσι έξι έντυπα του 18ου αιώνα.
Ένα ακόμα γεγονός που, μάλλον, ξαφνιάζει τον ανυποψίαστο επισκέπτη την ημέρα του εορτασμού, είναι ο μακρύς κατάλογος ονομάτων που διαβάζεται μετά το πέρας της θείας λειτουργίας. Πρόκειται για «επιμνημόσυνη δέηση» δασκάλων και κληρικών που υπηρέτησαν στα σχολεία του νησιού. Ο πρώτος κατάλογος των Σιφνίων Δασκάλων συντάχθηκε, ύστερα από αίτηση του Αρχιερατικού Επιτρόπου π. Αντωνίου Λεβαντή, από τον ιστορικό της Σίφνου κ. Σίμο Συμεωνίδη. Στη σημερινή του μορφή, και με προσθήκη ονομάτων κληρικών, ο κατάλογος αυτός περιήλθε στη σχετική ειδική επιμνημόσυνη δέηση που συνέταξε ο αρχιμανδρίτης Φιλάρετος Βιτάλης. Ο κατάλογος αυτός συμπληρώνεται διαρκώς και, κάποιες φορές, με «άχαρο» και τραγικό τρόπο, όπως στην περίπτωση της αλησμόνητης Εύης Μανικατζή, δασκάλας στο Δημοτικό Σχολείο μας, η οποίο σκοτώθηκε στο τραγικό δυστύχημα στον Αλιάκμονα ποταμό το Φεβρουάριο του 2003.
Επομένως, τα σχολεία της Σίφνου σήμερα, συνεχίζοντας την πνευματική «σκυταλοδρομία» αιώνων, πανηγυρίζουν τους Αγίους Τρεις Ιεράρχες εκ περιτροπής, αποτίοντας φόρο τιμής όχι μόνο στους Αγίους προστάτες των γραμμάτων, αλλά και στους ανά τους αιώνες εκπαιδευτικούς που δίδαξαν στο νησί. Πρόκειται, λοιπόν, για μια ξεχωριστή περίπτωση όχι μόνο θρησκευτικής εορτής αλλά ιδιαίτερης τοπικής παράδοσης.
Ας παραλάβουμε τη «σκυτάλη»!
Και του χρόνου!
(Μαθητές του Γυμνασίου μας πραγματοποιούν εργασία στο πλαίσιο της συμμετοχής τους στον διαγωνισμό «Αναζητώντας την ιστορία του σχολείου μας…». Στο ιστολόγιό τους προσεγγίζουν το ζήτημα με το δικό τους τρόπο)
Πηγές για το παραπάνω κείμενο:
- Καλαμάρης, Ν. Παιδευτήριο του Αρχιπελάγους (Ιστορία της Σχολής του Παναγίου Τάφου της Σίφνου), Έκδοσις του Συνδέσμου Σιφνίων, Αθήνα 1982.
- Προμπονάς, Ν.Γ., Η παιδεία στη Σίφνο, Έκδοση του Συλλόγου Γονέων των Μαθητών του Γυμνασίου Σίφνου με Τ.Λ., Αθήνα 2009.
- Προμπονάς, Ν.Γ., Η Σίφνος: Ξεναγός στο ωραίο και αγαπημένο νησί, Έκδοση Συνδέσμου Σιφνίων, Αθήνα 2014.
- Φιλιππάκης, Μ. Τοπωνύμια της Σίφνου, Έκδοση Αδελφότητας Σιφνίων «Άγιος Συμεών», 1989.
- Προφορική μαρτυρίας κ. Ελένης Α. Τρούλλου
Η σκιά του «Γεροφοίνικα» του Χρυσοστόμου ενέπνευσε πολλούς ανθρώπους των Γραμμάτων και των Τεχνών, σιφνιούς και μη. Ποιήματα έχουν γράψει ο Θ.Σπεράντσας και ο Α. Τρούλλος.
Θα σταθώ σε δυο πίνακες του Παναγιώτη Τέτση. Αξίζει να «διαβαστούν» μαζί με το κείμενό του που ακολουθεί.
(από το διαδίκτυο)
(από το διαδίκτυο)
«[…] Πιο πέρα διέκρινα τον τρούλλο και την ωραία κοψιά μιας εκκλησιάς, τον Χρυσόστομο, πνευματικό φυτώριο και σχολείο πολλών επιφανών. Πλάι του ένας ξεμαλλιασμένος, ανεμοδαρμένος γεροφοίνικας που φαινόταν πως σε λίγα χρόνια θα παρέδιδε την ύπαρξή του στην ιστορία. Πιο πέρα, πέρα μακριά το Αιγαίο, μια θάλασσα που λαμπύριζε εκτυφλωτικά τόσο που να ‘χανες την αίσθηση του υγρού στοιχείου. […] Ένα δωδεκάωρο αργότερα η λευκή κηλίδα του Κάτω Πεταλιού κι η μικρότερη του Χρυσοστόμου χρύσιζαν και στη συνέχεια θα παραδίδονταν στην καραμελιά απόχρωση. Ποτέ δεν τόλμησα να ζωγραφίσω τη στιγμή…»
Παναγιώτης Τέτσης (1925-2016)
