ΔΥΟ ΜΑΡΜΑΡΙΝΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΣΕ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΗΣ ΣΙΦΝΟΥ
To 1957 εκδόθηκε σε μορφή βιβλίου, πόνημα του Μιχαήλ Χ. Γκητάκου (ΜΓ) με τίτλο «ΑΝΕΚΔΟΤΟΙ ΕΠΙΓΡΑΦΑΙ ΚΑΙ ΧΑΡΑΓΜΑΤΑ ΕΚ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ» (Εκδ ΑΣΤΗΡ, Αλ κ Ε. Παπαδημητρίου). Ο ΜΓ (1912-1979) ήταν θεολόγος και το πόνημα αυτό σχετίζεται με τη διδακτορική του διατριβή που υποβλήθηκε στη Θεολογική Σχολή, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Σημαντικό μέρος του πονήματος αποτελούν επιγραφές και χαράγματα της Σίφνου. Τα ευρήματα του ΜΓ είναι αμφιλεγόμενα και αμφισβητήσιμα. Πέρυσι (2021) υπήρξε σχετική συζήτηση περί επιγραφής που ο ΜΓ “ανακάλυψε” στον Χρυσόστομο, στο Κάτω Πετάλι
https://voulistria.blogspot.com/2021/05/60.html
Στο βιβλίο αυτό εμφανίζονται δυο επιγραφές που είναι υπαρκτές ακόμη και σήμερα (2022) και βρίσκονται σε πολυσύχναστα σημεία του οικιστικού ιστού της Σίφνου. Στο παρόν, συγκρίνονται οι επιγραφές αυτές με αυτές που αποτυπώνονται στο συγκεκριμένο βιβλίο.
Α. Επιγραφή στη Γερανιοφόρα της Απολλωνίας.
Εικόνα 1. Σκαριφήματα δύο επιγραφών, όπως περιέχονται το βιβλίο του Μ. Γκητάκου. πάνω, η επιγραφή στην «Παναγία της Καταβατής» (#110) και κάτω, η επιγραφή στην Γερανιοφόρα (#111).
Ο Γκητάκος παρουσιάζει επιγραφή την οποία «καταγράφει» στην «Παναγία της Καταβατής» (#110) και μία άλλη παρόμοια την οποία «καταγράφει» στη Γερανιοφόρα (Ουρανοφόρα) (#111) (Εικόνα 1). Στη εικόνα 2 είναι φωτογραφία της επιγραφής που υπάρχει στο υπέρθυρο της Γερανιοφόρας (φωτογραφία, Ιούνιος 2022).
Εικόνα 2. Φωτογραφία του υπέρθυρου στην Γερανιοφόρα (Π. Φώσκολος, Ιούνιος 2022).
Δεν γνωρίζουμε ποια εκκλησία εννοεί o ΜΓ, ως «Παναγία της Καταβατής», στην οποία «είδε» την επιγραφή #110. Θα μπορούσε να ήταν η εκκλησία της Καταβατής με εναλλακτική ονομασία «Αγγελόκτιστη» αλλά δεν εντοπίσαμε κάτι σχετικό σε επιτόπια επίσκεψή μας εκεί.
Εικόνα 3. Μεγέθυνση της φωτογραφίας της εικόνας 2 με εστίαση στην έκτη και έβδομη γραμμή.
Δεν μπορούμε να ξέρουμε πού «είδε» ο ΜΓ την επιγραφή #111. Το σκαρίφημα #110 του ΜΓ είναι πιο κοντά στην επιγραφή στο υπέρθυρο της Γερανιοφόρας και υποθέτουμε εδώ ότι αυτό αποτύπωσε. Σε σχέση με την επιγραφή της εικόνας 2, το σκαρίφημα #110 έχει αποκλίσεις. Οι πιο σημαντικές εντοπίζονται στην έκτη και έβδομη γραμμή. Στην εικόνα 3 φαίνεται μεγέθυνση της φωτογραφίας στις γραμμές αυτές και λέει «ΟΥΛΟΥΤΟΥΘΕΟΥΓΙΑ/ΝΟΥΛΛΙΣ» Στο σκαρίφημα #110, ο ΜΓ «βλέπει» «ΟΥΛΟΥΤΟΥΘΕΟΥ/ΝΟΥΛΙΛΙΣ». Στο κείμενο Ο ΜΓ σχολιάζει ότι το ΝΟΥΛΙΛΙΣ που αποτύπωσε στο σκαρίφημα #110 είναι λάθος. ΝΟΥΛΙΛΙΣ δεν υπάρχει όμως και δεν μπορούμε να ξέρουμε πού το «είδε» ο ΜΓ. Όχι στην Γερανιοφόρα πάντως.
Β. Επιγραφή στην Παναγιά την Άμμο του Αρτεμώνα.
Η δεύτερη επιγραφή βρίσκεται στο υπέρθυρο της εισόδου στην Παναγιά την Άμμο, στον Αρτεμώνα. Παρατίθεται πρόσφατη φωτογραφία (Ιούλιος 2022) με γενική άποψη της επιγραφής (εικόνα 4) και φωτογραφίες που εστιάζονται στο αριστερό και δεξιό μέρος (εικόνα 5 και εικόνα 6)
Εικόνα 4. Φωτογραφία της μαρμάρινης επιγραφής στο υπέρθυρο της εισόδου στην Παναγιά την Άμμο στον Αρτεμώνα (Π. Φώσκολος, Ιούλιος 2022).
Εικόνα 5. Το αριστερό μέρος της μαρμάρινης επιγραφής στο υπέρθυρο της εισόδου στην Παναγιά την Άμμο στον Αρτεμώνα (φωτογραφία, Π. Φώσκολος, Ιούλιος 2022).
Εικόνα 6. Το δεξιό μέρος της μαρμάρινης επιγραφής στο υπέρθυρο της εισόδου στην Παναγιά την Άμμο στον Αρτεμώνα (φωτογραφία, Π. Φώσκολος, Ιούλιος 2022).
Στην εικόνα 7 απεικονίζεται το σκαρίφημα της επιγραφής στο βιβλίο του ΜΓ (#112).
Εικόνα 7. Σκαρίφημα της επιγραφής του υπέρθυρου στην Παναγιά την Άμμο (#112).
Στην κεφαλαιογράμματη αυτή επιγραφή, το γράμμα “Σ” εμφανίζεται με τρεις διαφορετικές μορφές: “Σ”, “C” και “S”. Στο σκαρίφημα ΜΓ χρησιμοποιούνται και οι τρεις αυτές μορφές αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται άλλο σύμβολο από αυτό που υπάρχει στην πραγματική επιγραφή. Για παράδειγμα, στην πρώτη γραμμή του αριστερού μέρους, στη μαρμάρινη επιγραφή υπάρχει το «ΠΑΝCΕΠΤΟS» (εικόνα 5) ενώ στο σκαρίφημα αναπαράγεται «ΠΑΝCΕΠΤΟC» (εικόνα 7). Υπάρχουν ακόμη μερικές τέτοιες αστοχίες.
Εικόνα 8. Λεπτομέρεια της επιγραφής του υπέρθυρου στην Παναγιά την Άμμο.
Στην τρίτη γραμμή του δεξιού μέρους, προς το τέλος, αναφέρεται το όνομα του ανακαινιστή (εικόνα 8). Ο ΜΓ διαβάζει και καταγράφει «ΠΑΝΑΤΟΥ» και έτσι αναφέρεται τρεις φορές στο συνοδευτικό κείμενο. Προσεκτικότερη ανάγνωση της επιγραφής δείχνει ότι το όνομα είναι «ΠΑΛΑΙΟΥ». Φαίνεται ότι στη λέξη αυτή ο ΜΓ βλέπει «Ν» και «Τ» ενώ τα γράμματα είναι «Λ» (για την ακρίβεια, «λ») και «Ι». Tο «ΠΑΛΑΙΟΣ» απαντάται συχνά στα Σιφνέικα επώνυμα μέχρι και σήμερα ενώ δεν γνωρίζουμε να έχει καταγραφεί επώνυμο «ΠΑΝΑΤΟΣ» στη Σίφνο.
Στο βιβλίο του, ο ΜΓ δεν δίνει λεπτομέρειες για την μεθοδολογία που ακολούθησε στην καταγραφή των επιγραφών και χαραγμάτων και απλά αναφέρει αόριστα ότι ακολούθησε διεθνείς μεθόδους. Σχετικά με τις συγκεκριμένες επιγραφές, φαίνεται ότι ο ΜΓ τις σχεδίασε με το χέρι όπως τις έβλεπε και τα σκαριφήματα αυτά πέρασαν στο βιβλίο. Όπως φαίνεται, η διαδικασία αυτή οδήγησε σε προβληματική αναπαραγωγή και αποτύπωσή τους.
Στη μνήμη του Ν. Γ. Προμπονά, καθηγητή μας στο Γυμνάσιο Σίφνου.
Γιάννης Ν. Σανάκης
